Molier "Skąpiec" - czas i miejsce akcji, bohaterowie

Czas i miejsce akcji

Akcja rozgrywa się w czasach współczesnych Molierowi, w II połowie XVII wieku. Miejscem akcji jest Paryż, dom Harpagona, co sygnalizuje sam autor utworu. Nie wiadomo, czy jest to dom mieszczański czy szlachecki, ani czym dokładnie zajmuje się Harpagon, jakie są źródła jego dochodów, nie ma też wzmianki o tym, jak dom wygląda.

Tematyka

Tematem komedii jest tytułowe skąpstwo, jednak utwór przedstawia wiele problemów. Dla Harpagona pieniądze są wszystkim – jedynym motywem i celem jego działań. Molier doskonale przedstawił tę wadę ludzką, ukazując całą paletę zachowań sknery, od poważnych i groźnych po śmiesznych jak na przykład zakopanie szkatułki. Bohater jest owładnięty tylko jedną myślą – jak się wzbogacić, jak oszczędzić, wszystkich dookoła podejrzewa o kradzież i oszustwo. W rezultacie jego dzieci go nie kochają, otoczenie się z niego śmieje. Pochłonięty żądzą posiadania Harpagon choć bawi, wzbudza też litość i przerażenie.

Kolejnym ważnym tematem jest sytuacja rodziny uzależnionej od ojca. Molier przedstawił realia swego czasu, sytuację ekonomiczną w której znajdowało się wówczas wiele rodzin. Specyficzne są również relacje pomiędzy członkami rodziny skąpca. Wszyscy są podporządkowani ojcu, nikt ze sobą nie rozmawia, a skąpstwo Harpagona powoli zatruwa młodych, którzy również obsesyjnie zaczynają myśleć o majątku ojca. Przesadna miłość do pieniędzy powoduje rozpad rodziny, w której nie ma żadnych więzi uczuciowych.

Bohaterowie

• Harpagon, czyli Skąpiec - bohater główny, tytułowy - około sześćdziesięcioletni mężczyzna, ojciec Elizy i Kleanta. Jest człowiekiem zamożnym, a posiadany majątek pomnaża, parając się lichwą. Jedyną jego namiętnością są pieniądze. Im tylko poświęca uwagę, jedynie one są w stanie wzbudzić w nim żywsze uczucia. O szkatułce, w której trzyma 10 tys. talarów, mówi jak o ukochanej kobiecie, a jej zniknięcie przyprawia go niemalże o utratę zmysłów. Kiedy zakopie ją w ogródku, najlżejszy szelest, szczekanie psa budzą jego gwałtowny niepokój. Jest człowiekiem chorobliwie skąpym, a chciwość, pragnienie bogactwa zabiły w nim wszelkie ludzkie emocje. Nie interesuje go los dzieci, chce szybko pozbyć się ich z domu - ożenić syna wydać za mąż córkę, nie uszczuplając własnego majątku. Jego plany matrymonialne nie mają nic wspólnego z miłością lub pragnieniem bliskości. Są kolejną transakcją handlową. Młodość, uroda i wdzięk Marianny są nieistotne, ważne, by „bodaj coś zobaczył w gotowiźnie”, biorąc ją za żonę. Stary skąpiec zapomniał też, co oznacza moralność, nie istnieje dla niego pojęcie dobra i zła. Fakt, że syn grywa w karty o pieniądze, oburza go, ponieważ zamiast zainwestować wygraną, wydaje ją na stroje i zabawę. Nawet to, że Kleant zamierza pożyczyć pieniądze na olbrzymi procent i gwarantować spłatę rychłym zgonem ojca, nie jest powodem do niepokoju. Gani go jedynie, że godził się na tak wysokie procenty. Harpagon jest nieufny zarówno wobec swoich dzieci, jak i innych ludzi, we wszystkich widzi potencjalnych złodziei swojego majątku. Jego skąpstwo ma wymiar zarówno komiczny, jak i tragiczny.
• Kleant - syn Harpagona, brat Elizy, młody człowiek zakochany w Mariannie, którą chce poślubić jego ojciec. Sprytny, potrafi przechytrzyć ojca, obdarowując w jego imieniu swoją ukochaną.
• Eliza - córka Harpagona, siostra Kleanta, związana potajemnym przyrzeczeniem małżeńskim z Walerym. Cierpi, bo ojciec traktuje ją jak zbędny w domu przedmiot. Jest najbardziej nieszczęśliwą osobą w rodzinie. Z woli Harpagona ma poślubić dużo starszego od siebie Anzelmem, za którego ojciec chce ją wydać ze względu na fakt, że Anzelm nie liczy na posag.
• Marianna - śliczna młoda dziewczyna zakochana w Kleancie, ma zostać wydana za jego ojca, Harpagona, którego się boi. Na szczęście jej marzenia o przyszłości spełniają się. Biedna dziewczyna opiekująca się swoją chorą matką okazuje się być siostrą Walerego i córką bogatego Anzelma.
• Walery - syn Tomasza D`Alburci vel Anzelma, który chcąc być blisko ukochanej Elizy przyjął posadę rządcy w domu Harpagona. Stara się zdobyć Elizę dzięki przychylności Harpagona, dlatego zgadza się ze swoim panem we wszystkim, licząc na jego przychylność.
• Anzelm czyli don Tomasz D`Alburci- ojciec Walerego i Marianny, ubiega się o rękę Elizy. Jego prawdziwe nazwisko zostaje ujawnione w finale sztuki, dzięki czemu możliwe jest szczęśliwe zakończenie.
• Frozyna - zawodowa swatka, zamierza wyswatać Harpagona z Marianną, licząc na korzyści materialne. Kiedy to się nie udaje, zgadza się pomóc Kleantowi i Mariannie. Uczuciowa ale sprytna, potrafi ukazać dobre strony swatanych osób i przekonać je do związku.
• Simon - pośrednik pomiędzy Harpagonem a jego klientami w pożyczaniu pieniędzy na procent.
• Jakub – służący w domu Harpagona pełniący przez oszczędność pana dwie funkcje - kucharza i stangreta. Szczery, nie ukrywa przez panem prawdy o nim, ale mściwy.
• Strzałka - sprytny służący Kleanta, który odkrył ukrytą w ogrodzie szkatułkę ze skarbem, dzięki czemu Kleant mógł prowadzić negocjacje z ojcem.
• Pani Claude - gospodyni Harpagona.
• Komisarz policji - wezwany, by odkryć sprawcę kradzieży.

Rodzaj, gatunek

Utwór Moliera to komedia – utwór dramatyczny pisany prozą. Jest przykładem komedii charakterów, ponieważ główny bohater to postać podporządkowana jednej cesze - bezgranicznemu skąpstwu, chciwości. Ona kieruje jego czynami i określa stosunki z otoczeniem. Skąpstwo Harpagona przedstawione zostało w sposób przejaskrawiony, wyolbrzymiony, w ten sposób bohater nabrał cech karykaturalnych.

Pomimo poważnej problematyki utwór pozostaje komedią. Świadczy o tym szczęśliwe zakończenie - Marianna, Walery i Anzelm okazują się rodziną, okrutnie rozdzieloną kiedyś przez kaprys losu. Dzięki temu młodzi, za wstawiennictwem Anzelma, będą mogli połączyć się w małżeństwie ze swymi ukochanymi, a Harpagon, uszczęśliwiony odzyskaniem swego skarbu i zgodą Anzelma na poniesienie wszelkich kosztów, nie będzie czynił im żadnych przeszkód. Tego typu zakończenia określa się terminem deus ex machina (bóg z maszyny), co oznacza nieco sztuczne, bo bazujące na jakimś cudownym zdarzeniu, nieprzystające do realiów rozwiązanie konfliktów.

Utwór śmieszy dzięki obecności wszystkich trzech typów komizmu:

• komizm postaci: Harpagon jako karykatura skąpca, który przy całym swym sprycie i bezwzględności łatwo daje się oszukać komplementami (Frozyna), potakiwaniem (Walery).
• komizm sytuacji: spotkanie Harpagona z Kleantem, jako udzielającego pożyczki lichwiarza i jego klienta (sc. II, III, akt II); rozmowa z Frozyną zachwalającą uroki Harpagona jako mężczyzny godnego pożądania (sc. VI, akt II); przydzielanie zadań służbie w związku z zamierzoną przez Harpagona uroczystą kolacją i jego uwagi o oszczędności oraz złośliwe komentarze Jakuba (sc. I, II, III, akt III); wyznanie miłości Mariannie przez Kleanta w „imieniu ojca”, obdarowanie jej drogocennym pierścieniem, a gości poczęstunkiem (sc. XI, XII, akt III); Jakub godzi skłóconych i rozgorączkowanych sporem Harpagona i Kleanta (sc. IV, akt IV); przyznanie się do winy Walerego (sc. III, akt V).
• komizm słowa: dialog Harpagona ze Strzałką - stary lichwiarz próbuje wybadać służącego, czy wie coś na temat szkatułki, a on stara się zdobyć jak najwięcej informacji itd. (sc. III, akt I) - krótkie celne i złośliwe odpowiedzi Strzałki, spis przedmiotów sporządzony przez lichwiarza jako załącznik do umowy pożyczkowej (sc. I, akt II); komplementy Harpagona dla Marianny (sc. X, akt III); rozmowy Harpagona z komisarzem, jego oskarżenia wobec wszystkich, żądania okrutnych kar dla złodzieja itd. (akt V).

Kompozycja

Sztuka została podzielona na 5 aktów, każdy z nich podzielony jest na sceny. Akcja wydarzeń rozgrywa się w ciągu jednego dnia i skoncentrowana została wokół czterech wątków:

• miłość Walerego i Elizy,
• miłość Kleanta i Marianny,
• zabiegi matrymonialne Harpagona,
• zakopana szkatułka, jej kradzież i odnalezienie.