Ośmioletni Marcin Borowicz wraz z rodzicami przybywa do szkoły elementarnej w Owczarach, gdzie przez trzy lata, pod kierunkiem pana Wiechowskiego, przygotowuje się do egzaminu do gimnazjum. Nauka nie przychodzi mu łatwo – z trudem opanowuje podstawy rosyjskiego, arytmetyki i religii, a ponadto zmaga się z tęsknotą za domem w Gawronkach i uczuciem osamotnienia. Dzięki łapówce (ukrytej pod pretekstem korepetycji) dla egzaminatora – pana Majewskiego – Marcin dostaje się do gimnazjum w Klerykowie. Zamieszkuje na stancji u pani Przepiórkowskiej. Śmierć matki głęboko go porusza, choć dopiero po czasie uświadamia sobie ogrom straty. W czasie nauki coraz bardziej ulega wpływom rusyfikacji – chodzi do rosyjskiego teatru i zakłada koło literatury rosyjskiej. Do gimnazjum trafia też Andrzej Radek – chłopiec z ubogiej, wiejskiej rodziny, który łączy naukę z pracą jako korepetytor. Z powodu swego pochodzenia bywa wyśmiewany. Po tym, jak uderza jednego z dręczycieli – Tymkiewicza – zostaje wydalony ...
Źródło wszechstronnej wiedzy dla ucznia